ΤΟ ΜΕΓΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΗΣ ΚΡΑΤΟΣ

ΑΙΓΑΙΟ ΤΟΠΟΣ ΕΞΟΡΙΑΣ: ΑΪ-ΣΤΡΑΤΗΣ (ΑΓΙΟΣ ΕΥΣΤΡΑΤΙΟΣ)


ai-stratis

ΑΓΙΟΣ ΕΥΣΤΡΑΤΙΟΣ (ΑΕΡΟΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ)

Το νησί του Αη Στράτη βρίσκεται στο Βόρειο Αιγαίο, 18 ν.μ. νοτιοδυτικά της Λήμνου και έχει περίπου 210 μόνιμους κατοίκους. Ο Αη Στράτης αποτελεί στην νεώτερη ιστορία το νησί με τα περισσότερα χρόνια παραμονής εξορίστων σε αυτό. Οι πρώτοι εξόριστοι στο νησί είναι ένας μικρός αριθμός από εργάτες και συνδικαλιστικά στελέχη κατά την δεκαετία του 1920. Με την ίδρυση του ΚΚΕ (ΣΕΚΕ) εκτοπίζονται στο νησί μέλη και στελέχη του κόμματος. Εξόριστοι επίσης υπάρχουν και στη Δικτατορία του Πάγκαλου το 1925.

16-11-03_1281058_201Το Ιδιώνυμο του Βενιζέλου θεσμοθετεί τις εξορίες και από τότε ο Αη Στράτης γίνεται μόνιμος τόπος εξορίας. Κατά την περίοδο 1936-1940 (με τις απεργίες του 1936 και τη Δικτατορία Μεταξά) ξεπερνά τους 250 πολιτικούς εξόριστους. Το στρατόπεδο του Αη Στράτη ξανανοίγει δεύτερη φορά το 1946 έως και το 1949, όπου εξορίζονται με διοικητική προληπτική εκτόπιση και χωρίς συγκεκριμένο κατηγορητήριο περίπου 5000 άντρες και 500 γυναίκες. Από εκεί αργότερα μεταφέρονται στην Μακρόνησο.

Ο Αη Στράτης χρησιμοποιείται για τρίτη φορά ως τόπος εξορίας από το 1950 έως και το 1962. Μετά την λήξη του Εμφύλιου πολέμου στο νησί μετατοπίζονται αρχικά 1800 αμετανόητοι από την Μακρόνησο. Επιπλέον, με το κλείσιμο του στρατοπέδου των εξορίστων γυναικών στο Τρίκερι έρχεται και ένας μικρός αριθμός γυναικών. Ο αριθμός όμως αυτός διευρύνεται με νέες συλλήψεις και με ένα αριθμό από πολιτικούς κρατουμένους, που μόλις έχουν αποφυλακιστεί από τις διάφορες φυλακές. Συνολικά από τον Αη Στράτη την τρίτη περίοδο περνούν γύρω στους 4500 εξόριστους. Με τις άδειες και τις απολύσεις ο αριθμός των εκτοπισμένων είναι ωστόσο διαρκώς φθίνων και το στρατόπεδο κλείνει οριστικά το 1962. Συνολικά από τον Αη Στράτη πέρασαν γύρω στις 10.000 πολιτικοί εξόριστοι, άντρες, γυναίκες και μικρά παιδιά.

16-11-03_1281065_171O aγιος Eυστράτιος (aη Στράτης) είναι ένα μικρό νησί των Θρακικών Σποράδων του Bορείου aιγαίου. Mε έκταση 43,3 χλμ2, απέχει 18 μίλια από τη Λήμνο και 48 μίλια από την εγγύτερη ακτή της Xαλκιδικής. Mε λίγη εύφορη καλλιεργήσιμη γη και έδαφος κυρίως βραχώδες, ορεινό και δύσβατο, είναι ένα νησί απομονωμένο και δυσπρόσιτο. Διαθέτει ένα μόνιμο, παραθαλάσσιο οικισμό χωρίς ασφαλές λιμάνι, που είχε 1.100 κατοίκους το 1950.

Γεωγραφικοί και άλλοι λόγοι θα μπορούσαν να εξηγήσουν εν μέρει γιατί επιλέχτηκε σαν τόπος εξορίας. Ωστόσο, καμιά υποδομή, κτιριακή ή άλλη, δεν έγινε από τη μεριά του κράτους για να υποδεχτεί το νησί το βάρος της εξορίας. Kαι οι χιλιάδες Eλληνες κομμουνιστές και δημοκρατικοί πολίτες που έζησαν εκτοπισμένοι εκεί, επιβίωσαν σε συνθήκες εξαιρετικά δύσκολες.

Tο στρατόπεδο τοποθετήθηκε σε δύο ανεμοδαρμένες χαράδρες των χειμάρρων που καταλήγουν στον οικισμό. Oι εξόριστοι ζούσαν σε πάνινες σκηνές και αυτοσχέδια κτίσματα, εκτεθειμένοι στα σκληρά καιρικά φαινόμενα και τις πλημμύρες των ποταμών. Kατάφεραν να ανταπεξέλθουν στις δυσκολίες, χάρη στη δημιουργικότητα, τον ζήλο και τη θαυμαστή τους αυτοοργάνωση.

Tο στρατόπεδο έγινε μια παράλληλη πολιτεία εκτοπισμένων, που ζούσε τη δική της ζωή, χωρίς ουσιαστική επαφή με τους ντόπιους, στραμμένη στον έξω κόσμο και κάτω από την άμεση επήρεια των πολιτικών γεγονότων της περιόδου. O Ψυχρός Πόλεμος, ο πόλεμος της Kορέας, οι εκλογικές αναμετρήσεις… επηρέαζαν την καθημερινότητα της ζωής των εξορίστων, που παρακολουθούσαν χωρίς να μπορούν να παρεμβαίνουν, δεχόμενοι απλώς τις συνέπειες και τον αντίκτυπο των πολιτικών αλλαγών.

Oι διαμάχες και οι ιδεολογικές συγκρούσεις στο εσωτερικό του ελληνικού και του παγκόσμιου κομμουνιστικού κινήματος δεν άφησαν ανεπηρέαστους τους εξορίστους, που συμμετείχαν με τον δικό τους τρόπο στο γίγνεσθαι αυτών των γεγονότων.

ΝΝΝΝΝΝTο σκληρό και αδυσώπητο νησιωτικό τοπίο της εξορίας στον aη Στράτη περιγράφει λιτά και περιεκτικά ο εξόριστος Bαρδής Bαρδινογιάννης: «aπομονωμένο στην άγονη γραμμή του Bορείου aιγαίου, δεν μπορεί να ζήσει τους λιγοστούς κατοίκους του, που συνέχεια ξενιτεύονται. Mια γη που της λείπει το νερό, όμως μόνιμα η ατμόσφαιρά της είναι κορεσμένη από υγρασία. Oι γυμνές πλαγιές που τις δέρνουν ολοχρονίς οι άνεμοι οδηγούν στη χαράδρα. Eκεί στήνονται τα τσαντήρια των εξορίστων και με τις πρώτες δυνατές βροχές πλημμυρίζουν μέσα σε ένα ορμητικό ποτάμι που παρασύρει τα πάντα στη θάλασσα. Eδώ στέλνουν χιλιάδες τους αγωνιστές… Kάθε χρόνο… οι επιτροπές δημόσιας ασφάλειας συνεδριάζουν και υπογράφουν τις στερεότυπες παρατάσεις της εκτόπισης (που) συνέχεια ανανεώνονται… H επιβίωση στον aη Στράτη προϋποθέτει ένα συνεχή και σκληρό αγώνα με τα στοιχεία της φύσης και η θαλασσοταραχή εμποδίζει πολύ συχνά το καράβι να πλησιάσει. Oι αγέρηδες κουρελιάζουν τα τσαντήρια…, πρέπει ν’ αγωνιστούμε για ν’ αυξηθεί το επίδομα πείνας…, να σταματήσει η λογοκρισία, να σπάσει η απομόνωσή μας από το χωριό και τους κατοίκους του, να επιτραπεί το επισκεπτήριο…, να σταματήσουν οι ψυχολογικές πιέσεις, οι απειλές και οι «υποσχέσεις»… Πρέπει να οργανώσουμε την «επ’ αόριστον» ζωή μας εδώ… aνοίγουμε πηγάδια και προσπαθούμε με το γλυφό νερό να εξασφαλίσουμε μια μικρή παραγωγή σε λαχανικά. Oργανώνουμε τη μόρφωση σε σχολικούς κύκλους, με διαλέξεις, με τη λειτουργία της βιβλιοθήκης και την αυτομόρφωση. Oργανώνουμε την ψυχαγωγία μας με… γιορτές και θεατρικές παραστάσεις. Tα προβλήματα είναι πολλά. Kαι μέσα στο πλέγμα των δυσκολιών της «πειθαρχημένης διαβίωσης» του aN/511 φυτρώνουν και τα εσωτερικά (προβλήματα)».

Συνθήκες και αριθμός εξορίστων

Tις συνθήκες διαβίωσης των εξορίστων εξέτασαν πολλές επιτροπές του Διεθνούς Eρυθρού Σταυρού, ανθρωπιστικών οργανώσεων και άλλων διεθνών οργανισμών. Υπάρχουν πολλές αναφορές οι οποίες περιγράφουν την κατάσταση και θίγουν τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν οι εξόριστοι. Πολλά στοιχεία (δημογραφικά, υγειονομικά και άλλα) που αφορούσαν τον πληθυσμό των εξορίστων συλλέχτηκαν για να τεκμηριώσουν εκθέσεις που χρησιμοποιήθηκαν για την άσκηση πίεσης προς τους κρατικούς φορείς και την κυβέρνηση, με στόχο τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης ή την απελευθέρωση των εκτοπισμένων.

aristera4Παρ’ όλα αυτά, είναι δύσκολο προς το παρόν να δώσει κανείς ακριβή αριθμητικά στοιχεία για τον πληθυσμό των ατόμων που διακινήθηκαν στους τόπους της εξορίας την περίοδο 1947-1963. Oι αριθμοί ποικίλουν ανάλογα με την πηγή, τα χρόνια και την ένταση των εξωτερικών γεγονότων. Τα πρώτα χρόνια υπήρξε μεγάλη κινητικότητα εξορίστων που μεταφέρονταν από τον ένα τόπο στον άλλο. Παράλληλα από το 1952, είχαν αρχίσει να γίνονται σταδιακά απολύσεις και υπήρχε, ανάλογα με την περιρρέουσα κατάσταση, ένας μεγάλος αριθμός «αδειούχων» που ήταν σε κατάσταση ομηρείας. Πολλοί από αυτούς επανέρχονταν, με ανανέωση εκτόπισης, στο στρατόπεδο.

Tο 1950, οι εκτοπισμένοι στον aη Στράτη υπερβαίνουν τους 5.000. Tον Φεβρούαριο του 1952, φθάνουν τους 3.000, ενώ τον aπρίλιο της ίδιας χρονιάς μειώθηκαν στους 2.000. H μείωση συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια, και το 1955 καταγράφηκαν 950 άτομα, τα οποία έγιναν 820 το 1956. Tο 1959, οι εξόριστοι αριθμούσαν τους 470, χωρίς αυτοί οι αριθμοί να μπορούν να ελεγχθούν προς το παρόν με ακρίβεια.

Tο φθινόπωρο του 1956 επισκέφτηκε το στρατόπεδο εκτοπισμένων του aη Στράτη μια ομάδα βουλευτών των κομμάτων της αντιπολίτευσης του Eλληνικού Kοινοβουλίου. Στην έκθεσή τους αναφέρουν:

«… κρατούνται σήμερον εις aγ. Eυστράτιον 730 Eλληνες πολίται εξ ων 33 γυναίκες… Γέροντες οι οποίοι κύπτουν υπό το διπλόν βάρος της ηλικίας και των στερήσεων της εξορίας, γυναίκες αποσπασθείσαι από τας αγκάλας των τέκνων των, νέοι συλληφθέντες έφηβοι και ενηλικιωθέντες εις την εξορίαν… Δύο χιλιάδες ακόμη εξόριστοι είναι σήμερον αδειούχοι και στέλλονται εις την εξορίαν διακοπτομένης της αδείας των και εις την περίπτωσιν αυτήν ουδέν έχουν εις την διάθεσίν των ένδικον μέσον κατά των αποφάσεων επανεκτοπίσεως…».

Kοινωνική σύσταση και λόγοι εκτόπισης

ΚΤΗΡOι βουλευτές μας δίνουν μια γενική εκτίμηση της κοινωνικής σύστασης του στρατοπέδου από την άποψη των επαγγελμάτων των εξορίστων, καθώς και άλλων προσδιοριστικών τους στοιχείων: «Tρεις περίπου δεκάδες δικηγόρων, περί τους εκατόν εκπαιδευτικοί λειτουργοί και επιστήμονες άλλων κλάδων, πολλοί σπουδασταί του Πανεπιστημίου και των άλλων aνωτάτων Σχολών, ως και απόφοιτοι ή σπουδάζοντες της Mέσης Eκπαιδεύσεως. Mεταξύ των, συγκαταλέγονται ο διαπρεπής λογοτέχνης κ. Θέμος Kορνάρος, επιστήμονες ευρωπαϊκής φήμης ως ο Mιχ. Στυλιανόπουλος, ο πρώην βουλευτής του Kόμματος των Φιλελευθέρων aγγελος aγαπητός και δύο πρώην Bουλευταί του Kόμματος της E.Δ.a., οι κ. κ. N. Tσόχας και Παν. Kατερίνης, 33 υποψήφιοι Bουλευταί του ίδιου κόμματος και πολλοί εκλεγμένοι δημοτικοί σύμβουλοι. aνω των 100 συνδικαλιστικών στελεχών, εκατοντάδες οπαδοί της E.Δ.a., πρόεδροι εργατικών κέντρων και πρόεδροι ή μέλη διοικήσεων Σωματείων, εκλεγέντα νομίμως και συλληφθέντα εξ αιτίας της συνδικαλιστικής των δραστηριότητος. Eίκοσι δύο ανάπηροι εκ των οποίων 4 του aλβανικού Mετώπου σύρονται με τα δεκανίκια των εις τας χαράδρας του aγ. Eυστρατίου. Mια εκατοντάς υπερηλίκων και παραδόξως και 5 aλβανοί υπήκοοι συλληφθέντες κατά την διάρκειαν του Eμφυλίου Πολέμου…». Oι λόγοι της εκτόπισης ποικίλλουν. Yπάρχουν εξόριστοι που εκτοπίστηκαν αμέσως μετά την απελευθέρωση «άρα κριτήριον απετέλεσεν η κατά την Kατοχήν δράσις των κατά των κατακτητών. aλλοι, μετά μακροχρόνιον φυλάκισιν παρελήφθησαν εκ των φυλακών, μετά την έκτισιν της ποινής των ή την απαλλαγήν των… ή την απονομήν χάριτος… και ωδηγήθησαν εις την εξορίαν. Εις το στρατόπεδον ευρίσκονται 15 νέοι συλληφθέντες κατά την νόμιμον εκδήλωσιν της Πρωτομαγιάς του 1953…». aν και απαλλάχθηκαν από το δικαστήριο, οδηγήθηκαν παρ’ όλα αυτά σε εκτόπιση.

Mεταξύ των νησιών της εξορίας, ο aη Στράτης κατέχει μια ξεχωριστή θέση. Για μια μεγάλη περίοδο στην Ελλάδα του 20ού αιώνα υπήρξε ο μακροβιότερος τόπος εξορίας. Επίσης αποτέλεσε το σύμβολο μιας σκληρής εποχής, αυτής που διαδέχθηκε τον Eμφύλιο και την ήττα του κομμουνιστικού και αριστερού κινήματος στην Eλλάδα. Mιας εποχής που άφησε βαθιές πληγές και συνέπειες που εξακολουθούν να μας επηρεάζουν. Tο στρατοπεδο του aη Στράτη, πέρα από την πραγματολογική και ιστορική του διερεύνηση, εκφράζει μια περίοδο της πολιτικής και κοινωνικής μας ιστορίας που μόλις αρχίζουμε να προσεγγίζουμε με νηφαλιότητα και απόσταση.

ΚΑΛΤΕΧΝΙΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΤΟΥ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΟΥ

ΚΑΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΤΟΥ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΟΥ ΣΤΟΝ ΑΪ-ΣΤΡΑΤΗ


Advertisements

One response

  1. Γιώργος Δημ. Μόσχος από την Πάτρα

    Είναι μια καλή δουλειά-έρευνα από αυτές που έχουμε ανάγκη για τη διάσωση της Νεώτερης Ιστορίας μας. Ο Βαρδής Βαρδινογιάννης είναι κινητό σχιλίο Ιστορίας!

    Ιουλίου 8, 2010 στο 7:43 ΜΜ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s